In diverse media is aandacht besteed aan het feit dat in Canada een grote claim (11 mrd) zou zijn toegewezen aan slachtoffers vanwege onvolledige informatievoorziening over roken aan gebruikers. Er wordt hier en daar ook al gewag gemaakt van de mogelijkheden in Nederland voor zo’n claim.

Ander rechtssysteem

Van belang is om in dit verband nog eens te memoreren dat het systeem, waarbinnen deze claim (vooralsnog! – hoger beroep is nog mogelijk) is toegewezen, in wezen verschilt van dat van Europese landen. Eigenlijk zijn er in de Westerse wereld maar twee ‘rechtssystemen’, te weten het Angelsaksische en het Romaanse. Romaans klinkt ouderwets, maar de beginselen van wat wij in de westerse wereld vinden over straf en rechtsvorderingen stammen nu eenmaal uit de Romeinse tijd; de beginselen van wat wij als terecht of onterecht betitelen, vinden hun oorsprong in de ‘Twaalf Tafelen’, die lang geleden dienst deden op het ‘Forum Romanum’ (in het oude Rome werd hier ‘recht’ gesproken en dit forum is nog steeds te bezichtigen; overigens werd die kennis ‘geïmporteerd’ uit Griekenland, maar dat terzijde). In Engeland, Amerika en Canada daarentegen geldt het zogenaamde Angelsaksische recht. In de kern verschillen de systemen, doordat het ene uitgaat van geschreven recht, met andere woorden ‘de wet’, en het ander van ‘rechtersrecht’, met andere woorden uitspraken in eerdere ‘cases’. Zo zwart-wit als zojuist gesteld is het natuurlijk niet meer. Er zijn, inmiddels, vele wetten in de Angelsaksische landen, die moeten worden gerespecteerd naast het feit dat in de rechtspraak in Europese landen wordt teruggegrepen naar eerdere uitspraken. In ons rechtssysteem zijn uitspraken van de Hoge Raad nogal bepalend ten aanzien van de vraag hoe ‘de wet’ moet worden uitgelegd.

Dus: een claim mogelijk?

Ja, dat is een complexe vraag, althans het antwoord is niet eenvoudig te geven. Vooralsnog is er in Nederland nog nooit een dergelijke claim toegewezen. Daar staat tegenover dat het ook nog niet vaak is geprobeerd. Hoe dan ook, het gaat hier om een vordering met een bijzonder karakter. Fabrikanten zouden aansprakelijk gesteld moeten worden, vanwege een toerekenbare tekortkoming of onrechtmatige daad (of eventueel productaansprakelijkheid, dat wil zeggen voor de invoering van een gebrekkig product). De vorderingen – los even van de juridisch wenselijke kwalificatie – zouden deels gebaseerd moeten zijn op het ‘feit’ (dat is dus het probleem) dat men – de verstrekkers/ producenten – wel wist welke gevaren kleefden aan het roken van sigaretten, maar dat desondanks niet deelden met de gebruikers. En daarbij is het uitgangspunt Nederlands recht. Een goede vraag in dit verband is natuurlijk of dit probleem niet beter (redenerend vanuit het belang van de gebruiker) kan worden aangekaart in het Angelsaksische systeem.

Causaal verband

Los nog even van de vraag of het verwijtbaar is wat de fabrikanten van sigaretten hebben gedaan, rijst de vraag of dat verwijt ten grondslag gelegd kan worden aan schade die mensen hebben geleden. Kijk eens naar de asbest-claims: daar speelt de vraag of longkanker is terug te voeren op blootstelling aan asbest of dat roken de oorzaak is van de ziekte. Juridisch is dat van andere orde, maar toch illustreert dat de complexheid van de ‘toerekeningsvraag’. Bovendien kan spelen dat niet maar een soort sigaretten is gerookt, maar meerdere merken. De vraag is dan welke producent zou moeten worden aangesproken, en ook of sprake kan zijn van ‘alternatieve causaliteit’, dat wil zeggen dat mogelijk meerdere producenten gezamenlijk aansprakelijk zijn voor schade die niet direct terug te voeren is op een of meerde producenten specifiek; dat speelde ook in de zaak van de DES-dochters.

Resumerend

Een claim als dit soort is juridisch complex, zowel ten aanzien van de vraag of het een haalbare exercitie is, als ten aanzien van de vraag of eventuele schade kan worden toegerekend aan een eventueel verwijt van een of meer partijen. Een ander aspect, maar vaak niet zonder belang, is dan de kosten en de vraag of die opwegen tegen de kansen op succes.

Mr. Freek Schultz NIVRE-re
Letselschadespecialist Pals Letselschade